آموزشی ه یا کسره؟

[Aby]

یک اشتباهِ رایج، بینِ همه‌ی ما ها، استفاده از ه و کسره‌ست که گاهاً به‌خاطرِ تلفظ شبیه‌ به هم‌ای که دارند، اون‌ها رو به‌جای هم‌دیگه به‌کار می‌بریم.

به‌عنوانِ یک نویسنده، حتی کسی که در گفت‌گوی معمولی قرار هست چیزی رو تایپ کنه؛ لازمه که فرقِ بینِ ه و کسره رو بدونیم!
و به این جابه‌جا نویسی، پایان بدیم.

شاید الان، خیلی‌های شما، با خودتون بگید که "خب، گفت‌گوی معمولیه و من مجازم هر‌طور که دلم خواست، تایپ کنم!/ اصلاً رمانِ خودمه، ويراستار درستش می‌کنه"
لطفاً دو ثانیه، روی جمله‌های بالا فکر کنید!
این واقعاً درسته که غلط‌نویسی رو ترویج بدیم که حتی بینِ دانش‌آموزهایی که باید آشنا باشند با این اصل هم رایج شه؟
آیا این درسته که ما خودمون رو توجیه کنیم و بگیم ویراستار باید تصحیح کنه؟ یعنی هیچ وظیفه‌ای در قبالش نداریم؟

این تاپیک، با هدفِ این‌که نوشتار شما چه در رمان، چه در داستان، چه در مقاله و چه در گفت‌گوی روزانه با نزدیکان‌تون درست شه؛ ایجاد شده و سعی کردم سایت‌ها رو بررسی کنم که با مثال‌های متنوعی، اشتباهات رو اصلاح کنیم.​

 

[Aby]

غالباً اشكالات شما در "ه و کسره"، به دو صورت هست و به همین جهت، باید حتماً این دو نکته رو بدونید:

الف) این‌که در آخرِ هیچ جمله‌ای، تأکید می‌کنم هیچ جمله‌ای، کسره نداریم! این‌که برخی از شما، به اشتباه در آخرِ جملات محاوره‌ای خودتون، به‌جای «ه» از «کسره» استفاده می‌کنید، تماماً غلط هست!
مثال:
حالم خوبِ
ماشینم خرابِ
کتاب مورد علاقه‌م، خیلی‌سبزِ
مامانم خیلی نگرانِ
برای این‌که مثال‌های بالا رو درست کنیم، کافی هست از «ه» (مخفف است/هست در زبان محاوره‌ای) استفاده کنیم؛ پس:
حالم خوبه.
ماشینم خرابه.
کتاب مورد علاقه‌م، خیلی‌سبزه.
مامانم خیلی نگرانه.

ب) توجه داشته باشید که در ترکیب‌های وصفی و اضافی، چیزی به اسمِ «ه» آخرِ موصوف و مضاف وجود نداره؛ مگر این‌که یا خودِ کلمه طبيعتاً به این حرف ختم شه - که بعداً بازش می‌کنیم -!
باید در جریان باشید موصوف و مضاف، صرفاً در برخی مواقع "همزه" یا "ی" می‌گیرند (مثلِ بابای خوب/باغچهء بزرگ) و هیچ‌رقمه «ه» بهشون اضافه نمی‌شه.
مثال‌های رایج:
منه خوشحال
صدایه منه
عزیزه دلم
قصده بدی نداشتم
رمانه من رو بخون
با توجه به این‌که همه می‌دونیم مضاف و موصوف‌های ما، «ه» رو نمی‌پذیرند - مگر برای خود کلمه باشه -؛پس:
منِ خوشحال (ترکیب اضافی - من و خوشحال به هم ربط دارند و بین کلماتی که به هم ربط دارند، «ه» نمی‌ذاریم.)
صدای منه. (اضافی - صدا و من به‌هم مرتبط‌اند و صدا برای شخصِ منه. (مخفف هست))
عزیزِ دلم (اضافی - خواهش می‌کنم این رو درست بنویسید.)
قصدِ بدی نداشتم. (وصفی - قصد و بد با هم ارتباط دارند.)
رمانِ من رو بخون. ( اضافی - رمان متعلق به شخصِ منه. (مخفف هست))​

 

[Aby]

بالا یک جمله گفتم: «بینِ کلماتی که به هم مرتبط‌اند، "ه" نمی‌گذاریم.»
حالا اگر مرتبط نبودند اما ما «ه» دیدیم، چی؟!
مثال رو ببینید:
رمانِ منه خوب هم هست.
شما بگید «ه»ای که برای "من" هست، لازمه حذف شه؟ آیا خوب و من با هم ارتباط دارند؟
این‌جا خیر! "خوب"، تعریفی برای ترکیبِ "رمانِ منه" هست. منظور این هست که:
{من رمانی دارم که خوبه.}
در واقع شما، بعد از "منه" می‌تونید یک کاما بذارید و چون کلمات به هم مرتبط نیستند، جمله‌ی شما درست خونده می‌شه:
"رمانِ منه، خوب هم هست."
تمرین: ✍
از بینِ ترکیب و جمله‌های زیر، کدام‌یک درست و کدام‌یک نادرست است؟ (اگر نادرست بود، درستِ آن را بنویسید.)

١-كتاب خوبیه، من دوستش دارم. صحیح می‌باشد.
٢-ماهیه قرمز تو تُنگِ. صحیح نمی‌باشد و درستِ آن: ماهیِ قرمز تو تُنگه، است. | «ماهی و قرمز با هم مرتبط‌اند و "ه" این ارتباط را سلب می‌کند. آخر جمله نیز از کسره استفاده نمی‌کنیم.
٣-خانهی ما بزرگه. صحیح می‌باشد.
٤-محو توام چنانکه ستاره به چشم صبح
یا شبنم سپیده‌دمانه آفتاب را صحیح نمی‌باشد و درست‌ِ آن: "سپیده‌دمانِ آفتاب" است؛ چرا که با هم مرتبط‌اند و نیازی به "ه" نیست. اگر هم به‌جای "ه" از "است" استفاده کنیم، مصراع بی‌معنی می‌شود و با مصراع اول، جور در نمی‌آید​

 

[Aby]

دو نکته‌ی پست قبل، خیلی مهم بودند. دیدید که من تأکیدم زیاد بود و حتی گفتم که انگار کلِ مطلب، همین یک پست بوده.

° حالا باز واسه‌تون سؤال خواهد شد که این صدای مشترکِ ( ه و کسره )، در کدام کلمات و در کدام ترکیب‌ها شنیده می‌شه؟
به‌طورِ کلی، ما در چهار شکل، می‌تونیم صدای e رو هنگام تلفظ بشنویم:
۱- هنگامی‌که ترکیبی داشته باشیم؛ ترکیبی که می‌تونه اضافی و یا وصفی باشه. مثل: «توپِ آبی»، «دستِ مرگ»، «نورِ آفتاب» و...

۲-هنگامی‌که در زبانِ محاوره‌ای، شما به‌جای "است" و "هست" از «ه» استفاده کنید. (این "ه" در آخر جمله می‌آید و به‌جای فعل های مذکور به‌کار برده می‌شود و خلاصه‌‌شده‌ی آن‌ها در زبان محاوره‌ست.)
مثال:
این چه‌قدر خوشگله./ این چه‌قدر خوشگل است.
مادرم خوابه./مادرم خواب است.
رنگش آبیه./ رنگش آبی است.

۳-هنگامی‌که حرفِ تعریفی به یک اسم اضافه کنید که اون حرفِ تعریف‌مون یا معرفه‌مون، همون "ه" هست.
مثل:
بستنی شكلاتيه رو دیدم.
بابابزرگه تو راهه.
خونه‌ی مادربزرگه هزارتا قصه داره.
مَرده خورده به نرده.

۴- و در آخر، امیدوارم به یاد داشته باشید که در پستِ قبل، ذکر شد که هیچ ترکیبی یا بهتر بگم، هیچ موصوف و مضافی، "ه" نخواهد گرفت؛ مگر که «ه» برای خودِ کلمه باشه.
بله، شاید ماجرا یک‌کم سخت شد اما خب، یک‌سری کلمه‌ها خودشون دارای «ه» هستند و در ترکیب، یا "ی" و یا "همزه" می‌گیرند تا به صفت و مضاف‌الیه وصل شن. مثل:
خانه‌ی بزرگ
خانه‌ی من
دستگیره‌ی فلزی
دستگیره‌ی درب

*نکته: می‌دونید که مصدر به‌طورِ کلی اسم به حساب میاد؛ پس با مصدر هم می‌تونیم ترکیب بسازیم اما به این نکته که مصدرِ شما می‌تونه کسره بگیره و نه "ه"، توجه کنید.
مثال نادرست:
خوردنه غذا
بلندشدنه اجباری
نوشیدنه آب
تصحیح‌شده:
خوردنِ غذا
بلندشدنِ اجباری
نوشیدنِ آب
برای مصدر‌ها "ه" نگذارید؛ این هم یکی از اشتباهاتِ رایجِ شماست. (مصدر از اضافه‌کردنِ "ن" به بن ماضی به‌دست میاد؛ پس به‌خاطر داشته باشید که این نون، باید تنها باشه و بودنِ "ه" رو نمی‌پذیره!)​

 

[Aby]

حالا که مواردِ بالا رو ذکر کردم، یک‌سری نکات دیگه هم باید از دل‌شون بیرون کشید که مروری بر مطالب بالا و پست‌های قبل هست. در واقع یک جمع‌بندی کلی:

•هیچ ترکیبی، "ه" نمی‌پذیره؛ مگر آن‌که "ه" برای دو یا چند رکنِ اون باشه و جدایی‌ناپذیر. یعنی اون کلمه ذاتاً دارای "ه" باشه.

•مضاف و موصوف‌ها کسره می‌گیرند یا در صورتِ وجود "ه" که ذاتاً دارای اون هستند، "ی" و "همزه" می‌گیرند. (مثال بالا زده شده)

•"ه"ای که در زبان گفتاری(محاوره‌ای) به‌جای فعل کاربرد داره، غالباً آخر جمله‌ها میاد و آخر جمله‌ها، نمی‌تونه کسره‌دار باشه؛ چون ما از این "ه" به عنوانِ فعل استفاده می‌کنیم و من می‌پرسم که "رو چه حسابی از کسره استفاده می‌کنید؟"
-استثناً چون برخی جملات ممکن هست نهاد و مفعول (و سایر ارکان) سرِ جای خودشون نباشند و جمله به‌هم‌ریخته باشه، این فعل در جملات به هم‌ریخته آخر نمیاد. مثال:
مالِ منه این کیفِ آبی.
در واقع مرتب‌شده‌ی جمله، به این شکل هست: این کیفِ آبی، مالِ منه.

•"ه"‌ای که به‌عنوانِ معرفه‌ ظاهر می‌شه، می‌تونه هر جایی بیاد؛ حتی وسطِ جمله.
برای تشخیصِ این‌که این "ه" معرفه یا فعل هست، به‌جای "ه" از "هست" یا "است" استفاده کنید و اگر جمله‌ی شما معنی داد، "ه" فعل و اگر نداد، "ه" به عنوانِ معرفه به‌کار رفته. (در پستِ بعد، روی سایر روش‌ها مانور می‌دیم.)
مثال:
پیرمرده مریض شد.
استفاده از "است" به‌جای "ه": پیرمرد است مریض شد.
معنی داد؟! خیر. پس این "ه" به عنوانِ معرفه به‌کار رفته.
یک مثالِ دیگه:
بدبختی برای پیرمرده.
استفاده از "است" به‌جای "ه": بدبختی برای پیرمرد است.
معنی داد و این "ه" به‌عنوان فعل به‌کار رفته.

•کلماتی که "ه" برای خودشونه، اگر "ه" حذف شه و شما به‌جای اون از کسره استفاده کنید؛ یا معنی متفاوتی می‌دهند و مخاطب رو به اشتباه می‌اندازند یا این‌که كلاً معنی نمیدن.
°خانه‌ی بزرگ
°خانِ بزرگ

ببینید، چه‌قدر این کسره و ه مهم هست که مخاطبِ ما می‌تونه ازش هر برداشتی کنه. شاید منظورِ شما خونه‌تون باشه اما مخاطبِ شما فکر کنه دارید از بزرگی حرف می‌زنید که واسه‌تون قابلِ احترامه.
در به‌کار بردنِ این دو، دقت به خرج بدید.​

 

[Aby]

سؤال اول:
-کجاها از "ه" استفاده کنیم و کجاها از کسره؟
۱)فرض کنید صغری می‌خواد به کبری از گرم بودنِ هوا بگه.
این یک گفت و گوی معمولیه و صغری دلش می‌خواد طوری صحبت کنه که مخاطبش فکر نکنه چه‌قدر که رسمیه! پس به‌جای این‌که بگه «آه،هوا چقدر گرم است» از «هوف، هوا چقدر گرمه» استفاده می‌کنه.
متوجه‌ی مطلب شدید؟ چرا صغری در آخر جمله‌ای که گفت از "ه" استفاده کرد؟
چون این "ه" گاهی در جای "است" میاد و منظورمون از این "گاهی" گفت و گوی روزمره و محاوره‌ست.
فرض کنید "ه" نبود و ما هِی از "است" و "هست" استفاده می‌کردیم؟ خب قطعاً گفت‌و‌گوی ما برای مخاطب‌مون سرد و خشک می‌شد.
از جایی که این "ه" قرار می‌گیره، قبلاً مفصل گفتيم.
يادآوری: آخر جملات می‌آید؛ مگر آن‌که ارکان جمله سر جای اصلی‌شان نباشند.

۲)حالا تصور کنید صغری می‌خواد از خواهرشوهرش بگه.
"خواهر شوهر به این می‌گن؟ این دختره خواهرشوهر نیست، عزراییله."
اگر دقت کنید، در جمله‌ی دوم از "این دختره" استفاده شده که "ه"‌ی متعلق به «دختره» به عنوان معرفه‌ست و شما می‌فهمید "این دختره" خواهر شوهرِ صغری‌ست.
وقتی شما از این "ه" استفاده می‌کنید یعنی مخاطب‌تون می‌دونه که چه چیزی/کسی رو می‌گید. مثل: اون پیرمرده پاش شکسته.
یادآوری: اين "ه"‌ی معرفه هر جایی می‌اومد.

۳)فرض کنید این بار صغری می‌خواد به بچه‌ش املا بگه.
یک‌بار می‌گه:
الف)در روزِ سپیدِ زیبا، گنجشکک‌ها آواز می‌خوانند.
یک بار می‌گه:
ب)سپیده‌دم شد و نیامدی... . (که البته قطعاً اين املا بدآموزی داره).
پس بیاید با هم مرور کنیم!
پیش از این‌که از "ه" یا "کسره" استفاده کنید، باید به معنیِ کلمه‌تون و تناسبش با جمله دقت کنید. برخی کلمه‌ها خودشون ذاتاً دارای"ه" هستند و اگر شما حذف کنید؛ ممکنه که معنی از زمین تا آسمون فرق کنه. مثل: سپید و سپیده(که در کنارِ "دم" اومده و معنی جدید گرفته)
یا هم ممکنه که برای کلمه‌تون اشتباهاً "ه" بذاريد؛ در صورتی که به کسره نیاز داره.(مثل جمله‌ی اول که با توجه به این‌که سپید یک صفت هست، نیاز به "ه" نداره.)

۴)کسره رو هم قطعاً به خاطر داريد؛ مابينِ موصوف و صفت يا مضاف و مضافٌ‌الیه می‌اومد و یا هم بینِ یک مصدر و یک اسم(برخی اوقات هم صفت). واسه مورد دوم بذارید چند مثال بزنیم که یادتون بیاد:
بازی کردن خوبِ علی، تیم رو برنده کرد.
خوردنِ گوشت بیش از حد، توصیه نمی‌شه.

نکته‌ی دیگه:
گاهی بعضی فعل‌ها در زبان محاوره‌ای، "ه" می‌گیرند؛ مثل:
نمی‌گه، نمی‌شه، نمیره و ...
حواس‌تون باشه که براشون از کسره استفاده نکنید.(نمیرِ ۱۰۰٪ غلط)​