آموزشی توضیحاتی از داستان فانتزی

[مآه بانو]

فانتزی و پیدایش آن در ادبیات​

فانتزی سبکی در ادبیات است که عناصر جادویی و ماورایی را، که در جهان واقعی وجود ندارند، در خود جای می‌دهد. البته شاید بعضی از نویسندگان این عناصر را در دنیای واقعی ما به‌کار ببرند، که این هم زیر سبک ویژه‌ای از فانتزی است، اما خیلی از آن‌ها دنیاهای کاملا خیالی خودشان را به‌ وجود می‌آورند که قوانین فیزیکی و منطقی منحصربه‌فرد، جمعیتی شامل نژادها و موجودات غیرواقعی و موارد ویژه‌ی دیگری را دارا هستند. طبیعت این ژانر بر اساس حدس و گمان بوده و به واقعیت و علم گره نخورده است. به همین دلیل، فانتزی یکی از زیر سبک‌های ادبیات گمانه‌زن به‌ شمار می‌رود.

جادو و نیروهای ماورایی همیشه بخش اصلی طرح، درون‌مایه یا فضای داستان‌های فانتزی هستند. ویژگی‌های اصلی این داستان‌ها وجود جادو، تقابل خوبی و پلیدی، سفری به دنبال دانش یا قدرت، انسان در برابر طبیعت و ماجراجویی‌های حماسی است. اسطوره‌ها و افسانه‌ها هم به‌ طور معمول نقش مهمی در ادبیات خیال‌پردازی دارند. قبل از پیدایش نویسه‌های ادبی، داستان‌‌های مربوط به جادو و هیولاهای ترسناک به‌صورت گفتاری وجود داشتند. اساطیر کلاسیک پر از داستان‌ها و شخصیت‌هایی شگفت‌انگیز بودند که معروف‌ترین، و شاید نزدیک‌ترین آن‌ها به فانتزی امروزی، آثار هومر یونانی و ویرژیل رومی هستند. سهم جهان یونانی‌رومی در ژانر فانتزی بسیار گسترده است و شامل مواردی داستانی همچون ماجراجویی‌های قهرمانانه، پیش‌گویی‌ها، هیولاها و موجوداتی از جمله اژدها، و همچنین جادوگرانی که به جادو و نیروهای ماورایی دست داشتند، می‌شود. این عناصر، که جزو اصلی‌ترین بخش‌های داستان‌های فانتزی هستند، همگی به تاریخ و جهان‌های کهن برمی‌گردند.

پوزئیدون؛ ایزد دریاها
ازاین‌رو، می‌توان ریشه و پیدایش فانتزی را در اساطیر باستانی پیدا کرد که هدف اصلی آن، توضیح کارکرد طبیعت است. برای مثال در داستان خدای پرومته، او دلش برای مردم فانی سوخت و از روی ترحم به آن‌ها آتش را هدیه داد. افسانه‌ی دیگر درباره‌ی خدای آپولو است که هر روز ارابه‌ی آتشین خود را در آسمان به حرکت درآورده و روشنایی روز را به‌وجود می‌آورد.

یکی از زیباترینِ این داستان‌ها، نحوه‌ی پیدایش فصل زمستان بوده که درباره‌ی پرسفونه، دختر زئوس و دمتر، است. دمتر، الهه باروری و حاصل‌خیزی ، علاقه‌ی زیادی به دختر خود داشت. زمانی که هادس، خدای مردگان و برادر زئوس، پرسفونه را دزدید تا برای همیشه نزد خودش و در گیتی مردگان زندگی کند، دمتر از شدت ناراحتی به گریه‌وزاری پرداخت و زمین برای مدت‌ها دچار زمستانی سخت شد. او نور آفتاب و گرمای لازم برای رشد گیاهان را با سرما و تاریکی جایگزین کرد. زمین در مرز قحطی و گرسنگی قرار گرفته بود. در آخر، به‌واسطه‌ی زئوس، هادس راضی شد تا پرسفونه را به دمتر بازگرداند. اما از آن‌جاکه چند دانه انار از گیتی مردگان به پرسفونه داده بود، پرسفونه به گیتی مردگان تعلق پیدا کرد و مجبور بود هر سال برای مدتی به آن بازگردد. به همین دلیل، هنگامی که پرسفونه پیش مادرش دمتر زندگی می‌کرد (بهار و تابستان)، زمین سبز و خرم بود و هنگامی که به گیتی مردگان بازمی‌گشت (زمستان)، زمین از غم دمتر به سردی و خشکی دچار می‌شد.

مردم باستانی با این داستان‌های خیالی سعی در درک واقعیت و راستینگی داشتند. بعد از داستان‌های خدایان و پیدایش زمین و زمان، ماجراجویی‌های حماسی و افسانه‌ای پای خود را به این سبک باز کردند. بیوولف، قدیمی‌ترین شعر حماسی اروپایی که حدود 700 تا 1000 سال قبل از میلاد نوشته شده، شامل عناصر فانتزی از جمله جادوگران، هیولاها و اژدهایان است. افسانه‌ی شاه آرتور هم که تقریبا در همان دوران نگارش یافته، در قرن‌های گذشته بارها و بارها بازگویی شده است.

بعدها، در قرن بیستم، انتشار مجموعه‌ی فانتزی ارباب حلقه‌ها به قلم جی. آر. آر. تالکین، تاثیر زیادی روی نگارش ژانر فانتزی گذاشت و شکل فانتزی حماسی را به‌وجود آورد. این آثار همچنین به اثبات رسیدن ژانر فانتزی به‌عنوان سبکی مجزا و ماندگار منجر شدند؛ و امروزه فانتزی مانند یک محیط گسترده و چندلایه شکل گرفته و زیرسبک و زیرمجموعه‌های بسیاری چون فانتزی حماسی، جادویی، تاریک و افسانه‌ها را شامل می‌شود.

سریال بازی تاج‌و‌تخت

 

[مآه بانو]

زیرسبک و زیرمجموعه‌ها​

فانتزی شامل زیرسبک‌های زیادی می‌شود. داستان‌های خیالی و خیال‌پردازی آن‌قدر زیاد شده‌اند و هر کدام هم ویژگی‌های خاصی دارند که گذاشتن نام فانتزی روی تمام آن‌ها، به‌تنهایی، می‌تواند خیلی کلی به‌شمار برود. برای مثال، داستان ارباب حلقه‌ها و صد سال تنهایی هر دو فانتزی هستند؛ اما این کجا و آن کجا…!

برای همین می‌خواهیم روی ژانر فانتزی ریز شده و به‌طور چکیده با زیرسبک‌ها، نام آن‌ها و ویژگی‌هایشان، آشنا شویم. البته بگوییم که دسته‌بندی‌های زیادی در ژانر فانتزی وجود دارند و ما هم نمی‌توانیم همه‌ی آن‌ها را پوشش دهیم. اما این‌ها مهم‌ترین‌شان هستند:

• فانتزی حماسی: در محیطی جادویی روایت می‌شود که قوانین فیزیکی خاص خودش را دارد. طرح و درون‌مایه‌ی این داستان‌ها همواره دارای مقیاس بزرگی هستند و هسته‌ی آن‌ها روی یک قهرمان که به‌خوبی به آن پرداخته شده، گرد آمده است. ارباب حلقه‌ها بهترین نمونه از این فانتزی است.
• فانتزی نازل: در دنیای واقعی جریان دارد و شامل عناصر جادویی غیرمنتظره‌‌ای است که شخصیت‌ها انتظار آن‌ها را ندارند. نام‌های دیگری که در این زیرسبک شنیده می‌شوند محتوای تخیل، فانتزی معاصر و فانتزی شهری هستند که همگی به وجود عناصر فانتزی در جهان ما اشاره می‌کنند. سرخپوست در گنجه، نمونه‌ی خوبی از این داستان‌ها است.
• فانتزی تاریخی: ترکیب عناصر جادویی در داستان‌های تاریخی است. همچنین بیشتر با زیرسبک شمشیر و جادوگری هم آمیخته می‌شود. داستان شاه آرتور در این گروه جای می‌گیرد.

• واقع‌گرایی جادویی: شبیه به فانتزی نازل است، اما در این‌جا شخصیت‌ها اتفاقات فانتزی چون معراج و حرکت اجسام به وسیله ارواح را قبول کرده‌اند و بخشی از دنیای واقعی خودشان می‌دانند. همانند رمان صد سال تنهایی.
• فانتزی تاریک: وجود ویژگی‌های ترس و وحشت در فانتزی، آن را به فانتزی تاریک تبدیل می‌کند. خوش‌آشام‌ها، شیاطین و نیروهای تاریک، که بیشتر موجب ترس خواننده می‌شوند، در داستان‌های فانتزی تاریک وجود دارند و اچ پی لاوکرفت یکی از نویسندگان به‌نام این سبک است. زیرسبک گریم‌دارک هم در این گروه قرار می‌گیرد. اما گریم‌دارک ویژگی‌های متفاوتی دارد که منجر به انتخاب نامی جدا برای آن شده. در این داستان‌ها، شاهنشاهی‌ها همواره ناکارآمد و پادآرمانی هستند و قهرمان‌ها هم افراد پاک با خواسته‌های خیر به شمار نمی‌روند. می‌توان گفت گریم‌دارک به سراغ جنبه‌های تاریکی می‌رود و همان تاریکی‌ها داستان را روایت می‌کنند.
• افسانه‌ها: در این دست داستان‌ها، که به آن‌ها حکایت هم می‌گویند، با استفاده از حیوانات گوناگون و سخن‌گو، کوشش در درس دادن انسان و اشاره به نکته‌های اخلاقی و مَنِشی شده است. کلیله و دمنه و هزار و یک شب جزو حکایت‌ها و افسانه‌ها به‌شمار می‌روند.

تعامل علم و جادو

• مَتَل‌ها: این داستان‌ها، که قصه هم نام دارند، بیشتر برای کودکان نوشته شده و به‌طور معمول با «یکی بود، یکی نبود…» شروع می‌شوند. قصه‌های برادران گریم مجموعه‌ای از قصه و متل‌ها برای کودکان است.
• فانتزی علمی: در این داستان‌ها، پدیده‌های فانتزی با موارد علمی توجیه می‌شوند. نام‌های دیگری که در این زیرگروه شنیده می‌شوند، استیم‌پانک و آرکین‌پانک هستند. آرکین‌پانک ترکیب علم و خیال است. در این دنیا، مردم علم و جادو را در کنار یکدیگر قبول دارند و از تجهیزات جادویی و علمی استفاده می‌کنند. استیم‌پانک هم در عصر ویکتوریایی روایت می‌شود و نوعی تاریخ جایگزین است. یعنی خط پیشرفتی که بشر طی کرده را تغییر می‌دهد و با اختراعات آن زمان، مثل ماشین بخار، تجهیزات تخیلی را پدید می‌آورد. داستان‌های ژول ورن را می‌توان بهترین نمونه‌های کتاب فانتزی علمی دانست.
• فانتزی ابرقهرمانی: برخلاف داستان‌های ابرقهرمانی علمی که شخصیت‌ها با آزمایشات علمی به قدرت‌های مختلف دست پیدا می‌کنند (مانند اسپایدرمن و هالک)، در فانتزی ابرقهرمانی شخصیت‌ها همواره دارای قدرت‌های ماورایی هستند. برای مثال شخصیت ثور در کمیک‌های مارول، که همچنین جزو اساطیر اسکاندیناوی است، قدرتی ماورایی و خداگونه دارد و در گروه کتاب فانتزی ابرقهرمانی قرار می‌گیرد.

گندالف در ارباب حلقه‌ها