نکته هایی در مورد خوناشام

[ilya]

با وجود تهدیدها و توبیخ‌های کلیسا و مهم‌تر از همه، دلایلی روانی، مردم غالبا مراقب گورهای خویشان و درگذشتگان خود بودند تا مطمئن شوند که مردگانشان دوباره به هیبت موجوداتی شریر به زندگانی بازنمی‌گردند. در طول آن شب‌های طولانی سوگواری، مردم داستان‌هایی در مورد مردگان یا موجودات شریری تعریف می‌کردند از گورها برمی‌خواستند و از زندگان تغذیه می‌کردند. در اواخر قرن شانزدهم، تمام این داستان‌ها در سراسر اروپا بسیار مشهور بودند.





صحنه‌ی مشهوری از فیلم‌ «نوسفراتو، سمفونی وحشت» به کارگردانی فریدریش ویلهلم مورنائو

صحنه‌ی مشهوری از فیلم‌ «نوسفراتو، سمفونی وحشت» به کارگردانی فریدریش ویلهلم مورنائو که از با محوریت دنیای خوش‌آشام‌ها، اولین فیلم ژانر ترسناک در تاریخ لقب گرفت و هنوز اثری دیدنی است

 

[ilya]

اما چه چیزی داستان‌های عامیانه‌ی اروپایی را به چهره‌های مشهوری در ادبیات و فیلم‌ها و سریال‌ها و اصولا به شخصیت‌هایی که حالا از خون‌آشام‌ها می‌شناسیم بدل کرد؟ تحلیل تحولات تاریخی و فرهنگی خون‌آشام‌ها به‌عنوان تمثیلی از شر، خشونت و شهوت بسیار دشوار است و سرچشمه این موجودات افسانه‌ای نیز در صدها شاخه از اسطوره‌های مشابه با گذشت زمان از میان رفته، با این حال؛‌ این خون‌آشام‌ها گاهی نه‌تنها شر، بلکه وسوسه‌انگیز نیز بوده‌اند. تصویرِ تاریک این موجودات جاودانه تجسمی از ترس ما از پیری، پوسیدگی جسم و مرگ است. به این جهت، این موجودات افسانه‌ای قادر هستند همه‌ی ترس‌های ما را درهم آمیزند.



آلکسیی تولستوی (پسر عموی لئو تولستوی) از اولین نویسندگانی بود که رمانی نوشت که ویژگی‌های خون‌آشام‌های مدرن را در بر می‌گرفت. رمان «خانواده وورددال (The Family of the Vourdalak)» که در سال ۱۸۳۹ نوشته شد. تولستوی در این رمان با روشی مبهم، خشن و تقریبا اغواگرانه، خون‌آشام‌ خود را به‌صورت شخصیتی وصف کرد که بعدا در فرهنگ عامه نیز تا همین حال به همین شکل باقی ماند. بعد از آن آن خوش‌آشام نویسنده بریتانیایی، جان ویلیام پولیدوری را داریم که رفتاری انسانی را به موجود خوش‌اشتها و شر وصف‌ناپذیرش نسبت داده است. جوزف شریدان لو فانو نیز این ویژگی را در رمان خود «کارمیلا (Carmilla)» حفظ کرده که در سال ۱۸۷۲ به چاپ رسید. او در این اثر خود بار سنگین عشق شهوانی و کُشنده را نیز به شخصیت خون‌آشام خود اضافه کرد که بعدها به عنصر اساسی داستان‌های خون‌آشامی تبدیل شد. این سه‌گانه نه‌تنها چهره‌ی جدیدی به این موجودات بخشید، بلکه ژرفای نمادین ترسناکی نیز در خود داشت.

 

[ilya]

صحنه‌ای از فیلم «نوسفراتو، خون‌آشام» ۱۹۷۹

صحنه‌ای از فیلم «نوسفراتو، خون‌آشام» ۱۹۷۹ اثر فیلم‌ساز افسانه‌ای ورنر هرتسوگ با نقش‌آفرینی کلاوس کینسکی:‌ براساس باورهای عامیانه در قرون وسطی، مردگان پس از چند روز دوباره از گورهای خود برمی‌خواستند تا دیگران را به کام مرگ بکشانند



سپس، رمان خون‌آشامی «دراکولا (Dracula)» را داریم که در سال ۱۸۹۷ به چاپ رسید و در آن، ناگهان موجود مرموز افسانه‌های عامیانه و روستایی به شکل نجیب‌زاده‌ی مرموزی درآمد که به لندن سفر می‌کرد و درصدد فریب زنان جوان بود. نباید فراموش کرد که تمامی خون‌آشام‌های اشاره‌شده با اندکی دخل و تصرف زایده‌ی ذهن نویسندگان خود بودند. تصویر خون‌آشام‌ها قبلا در تاریخ شکل گرفته بود و این موجودات قرون وسطایی که از گورهای دسته‌جمعی و مهم‌تر از همه از تصورِ مردم به حد مرگ ترسیده آن دوران بیرون می‌آمدند، خود را به هیبت فرشته‌ی مرگ در می‌آوردند.

 

[ilya]

خون‌آشام‌ها قادر هستند همه‌ی ترس‌های ما را درهم آمیزند



اولین توصیف خون‌آشام‌ها نشان می‌دهد که دهقانان و روستایان ناگهان در اثر بیماری غیرقابل درکی از پای در می‌آمدند. افسانه‌های عامیانه این‌طور بودند که مردگان پس از چند روز دوباره از گورهای خود برخواهند خاست تا خانواده‌های خود را به کام مرگ بکشانند. این نوع خون‌آشام‌ها موجوداتی پیچیده نبودند. توصیفات اولیه‌ای که از این موجودات داریم بر پنهانکاری، خشونت و مهم‌تر از همه ماهیت حیوانی آن‌ها اصرار دارد. و جالب اینکه، این نوع خون‌آشام‌ها فقط خون نمی‌نوشیدند. به‌عنوان مثال، در روایات اسلاو، خون‌آشام‌ها محصولات کشاورزی و روده حیوانات مزرعه را نیز می‌خوردند.



هویت خون‌آشام‌ها

درحالی‌که اکثر ما می‌توانیم خصوصیات مختلف خون‌آشام را نام ببریم، اما خون‌آشام‌ها هیچ ویژگی مشخصی ندارند. برخی خون‌آشام‌ها می‌توانند به شکل خفاش یا گرگ در بیایند و برخی نیز نمی‌توانند. برخی هم سایه‌ ندارند و برخی دیگر اصلا این‌طور نیستند. گفته می‌شود که آب مقدس و نور خورشید می‌تواند برخی خون‌آشام‌ها را فراری دهد یا بکُشد، اما برای همه‌ی خون‌آشام‌ها این روش کارساز نیست. گفته می‌شود، حمام قیر یکی از روش‌های مورد استفاده مردم قرون وسطی برای نابودی خون‌آشام‌ها بوده است. اما یکی از جنبه‌هایی که در تمامی شخصیت‌های خون‌آشام دنیای ادبیات دیده می‌شود، عطش وصف‌ناپذیر آن‌ها نسبت به همان مایع حیاتی بدن ما انسان‌ها، یعنی خون است.

 

[ilya]

فیلم «دراکولا (۱۹۳۱)»

فیلم «دراکولا (۱۹۳۱)» ساخته‌ی تاد براونینگ، تأثیر شگرفی بر تصور جمعی ما از خون‌آشام‌ها گذاشته است



یکی از دلایلی که خون‌آشام‌ها در دنیای ادبیات به چنین موفقیتی دست یافتند، وجود تاریخچه و فرهنگ عامیانه غنی در خصوص این موجودات اسرارآمیز است. نویسندگان می‌توانند با پیروی از قواعدی خاص و افزودن و کم کردن یا تغییر شمایل این شخصیت‌های داستانی، آن‌ها را با داستانی که می‌نویسند، مطابقت دهند.



اما پیدا کردن یک خون‌آشام همیشه آسان نیست: براساس یک افسانه رومانیایی، نیاز به یک پسر ۷ ساله و یک اسب سفید دارد. این پسربچه باید لباس یک دست سفیدی بپوشد و سوار بر اسب شود و وسط ظهر منتظر خون‌آشام بماند. و به ‌دقت جاهایی را که اسب می‌رود، بررسی کند، نزدیک‌ترین گوری که اسب در کنارش توقف کرد، متعلق به یک خون‌آشام است یا اینکه نشانه‌ای از خون‌آشام را در خود دارد که جویندگان خون‌آشام را می‌تواند به محل اختفای خون‌آشام رهنمون کند.

 

[ilya]

اگرچه در بسیاری از داستان‌های مدرن، روش متداول برای تبدیل شدن به یک خون‌آشام، گزیده شدن توسط یکی از آن‌ها است. اما اکنون در این ویژگی نیز تغییراتی پدید آمده است. پل باربر، نویسنده و فولکوریک در کتاب خود «خون‌آشام‌ها، خاک‌سپاری و مرگ: افسانه و واقعیت (Vampires, Burial, and Death: Folklore and Reality)»، اشاره می‌کند که قرن‌ها پیش، اغلب نیروهای احتمالا شیطانی را در هنگام تولد تشخیص می‌د‌ادند. این ویژگی‌های به تعبیر مردم آن دوران شیطانی معمولا برخی ناهنجاری‌ها یا نقایص مادرزادی، مانند تولد کودک با دندان بودند.





مردم غالبا مراقب گورهای خویشان و درگذشتگان خود بودند تا مطمئن شوند که مردگانشان دوباره به هیأت موجوداتی شریر به زندگانی بازنمی‌گردند

مردم غالبا مراقب گورهای خویشان و درگذشتگان خود بودند تا مطمئن شوند که مردگانشان دوباره به هیبت موجوداتی شریر به زندگانی بازنمی‌گردند

 

[ilya]

همچنین برخی ویژگی‌های مشکوک در کودکان عبارت‌اند بودند از کودکانی که با نوک سینه اضافی (در رومانی، عدم وجود غضروف در بینی یا شکاف لب پایین (در روسیه)). همچنین در بسیاری از نواحی اروپا، هنگامی که نوزاد با غشاء آمنیوتیک که سرش را می‌پوشاند متولد می‌شد، به باور مردم، این مورد، علائمی از از این بود که کودک از دنیای مردگان بازگشته است. در آن زمان، چنین ناهنجاری‌های جزئی را علائمی از شیطان یا نیروهای خبیث می‌دانستند.



اعتقاد به خون‌آشام‌ها ریشه در خرافات و فرضیه‌های نادرست در مورد پوسیدگی اجساد پس از مرگ نیز دارد. اولین موارد ثبت‌شده در مورد خون‌آشام‌ها، همیشه از یک الگوی مشخص پیروی می‌کند: بدبختی‌ها و فجایع ناشناخته‌ای بر سر یک فرد، خانواده یا شهر می‌آید یا شاید محصولات کشاورزی به ‌یکباره خشک می‌شوند یا یک بیماری عفونی رخ می‌دهد. قبل از اینکه علم بتواند توضیحی برای الگوهای آب‌و‌هوایی و نظریه‌های ژنی داشته باشد، برای هر رویداد بدی که دلیل آشکاری برای آن وجود نداشت، ممکن بود؛ خون‌آشام‌ها مقصر شناخته شوند. در حقیقت، خون‌آشام‌ها پاسخی ساده به پرسشی قدیمی بودند که چرا اتفاقات بد برای آدم‌های خوب می‌افتد؟

 

[ilya]

خون‌آشام‌ها همواره نمایانگر ترس انسان از مرگ بوده‌اند



روستائیان دوران قدیم هم با ترسی که از مردگان داشتند، تصور می‌کردند، طلسم شدند و نتیجه می‌گرفتند، کسانی که به‌تازگی مُرده‌اند ممکن است، مسئول این اتفاقات بد باشند و از قبرهای خود خارج شدند و بدی‌ها را با خود بیاورند. به همین دلیل، نبش قبر انجام می‌شد و روستائیان اغلب فرآیندهای عادی تجزیه را با پدیده‌های فراطبیعی اشتباه می‌گرفتند. به‌عنوان مثال، اگرچه مردم عادی ممکن است فرض کنند که بدن فورا تجزیه می‌شود، اما اگر تابوت به خوبی مهر و موم شود و در زمستان دفن شود، ممکن است که فرایند پوسیدن جسد تا چند هفته یا چند ماه به تأخیر بیافتد؛ تجزیه روده‌ هم باعث نفخ می‌شود که می‌تواند خون را به داخل دهان جسد برساند، به‌طوری که به نظر برسد، مُرده به‌تازگی خون نوشیده است. این فرآیندها حالا به واسطه پزشکان و پژوهشگران مدرن به خوبی شناخته شده‌اند، اما در اروپای قرون وسطا بی‌تردید نشانه‌هایی از خون‌آشام‌ها بودند که نشان می‌داد، این موجودات وجود دارند و در میان ما هستند.

 

[ilya]

دفاع و محافظت از خون‌آشام‌ها

بهترین راه برای مقابله با خون‌آشام‌ها، جلوگیری از بازگشت آن‌ها از دنیای مردگان است. چندین قرن پیش در اروپا، اغلب این کار با به میخ کشیدن اجسادی که مشکوک به خون‌آشامی بودند انجام می‌گرفت. مردم تصور می‌کردند که با فرو کردن میخ طویلی به سینه فرد - که تنه بدن بود - خون‌آشام‌ها به زمین دوخته می‌شوند و نمی‌توانند از گور خود بگریزند. این سنت را می‌توان در داستان‌های عامیانه‌ای مشاهده کرد که معمولا خون‌آشام‌ها با میخ‌های چوبی به زمین بسته می‌شدند. بنا به افسانه‌های عامیانه، خون‌آشام‌ها مانند جن‌ها (اَجنّه) و بسیاری دیگر از موجودات ماوراء طبیعی از آهن می‌ترسند، به همین علت میله آهنی حتی بیشتر از یک میخ چوبی مفید می‌بود.





جمجمه خون‌آشام ونیز در یک گور جمعی کشف شد

جمجمه خون‌آشام ونیز در یک گور جمعی کشف شد. چنانچه مشاهده می‌کنید، آجری در دهان مُرده دیده می‌شود که گونه‌ای اقدام پیشگیرانه برای مهار خون‌آشام بوده است

 

[ilya]

سایر روش‌های سنتی برای کشتن خون‌آشام‌ها عبارت بودند از قطع کردن سر و پر کردن دهان با سیر یا آجر. در واقع، باستان‌شناسان، گورهای مشکوک به خون‌آشام زیادی را با چنین علائمی کشف کردند. براساس پژوهشی که یافته‌های آن در سال ۲۰۱۲ منتشر شد، جسد زنی در یک گور دسته‌جمعی در جزیره نوو لازاریتو در ونیز، شمال ایتالیا کشف شد. براساس علائمی که در گور وجود داشت، احتمالا تصور می‌شد که این زن، یک خون‌آشام است. ماتیو بورینی، مردم‌شناس از دانشگاه فلورانس می‌گوید، براساس باورهای عامه در آن زمان، گورکن‌ها سنگی را روی جمجمه جسد می‌انداختند تا مانع از برخاستن او از گور و سرایت طاعون شوند.



دیگر پژوهشگران این تفسیر را زیرسوال بردند و فرض کردند که آجر ممکن است در دهان جسد قرار نگرفته باشد، بلکه به‌جای آن یکی از بسیاری از آجرهایی بوده که پس از تدفین تصادفا داخل قبر افتاده است. اما اینکه چنین علائمی دال بر اتهام خون‌آشامی بوده، گورهای دیگری هم وجود دارند که در آن‌ها می‌توان به شواهد آشکارتری دست یافت. باستان‌شناسان در سال ۲۰۱۳، دو اسکلت را در بلغارستان کشف کردند که میله‌های آهنی در قفسه سینه‌شان فرو رفته بود. احتمالا تصور می‌شد که این دو فرد، خون‌آشام بوده‌اند.